Door de Drie Molens, or, Through the Three Mills, is a contemporary art exhibition presented in Garenmarkt 5, a Rijksmonument residence currently undergoing renovation.

Door de Drie Molens is een hedendaagse kunsttentoonstelling in Garenmarkt 5, een Rijksmonumentale woning die momenteel wordt gerenoveerd.

The exhibition begins from the proposition that a house can remember, though not in the way a person does. It remembers materially. Time accumulates in layers of wallpaper, worn floorboards, altered doorways, repaired beams, forgotten objects, and surfaces repeatedly covered and uncovered. These traces do not form a single narrative, nor do they explain the lives once lived here. Instead, they reveal how a building absorbs time, carrying the evidence of continual use, adaptation, and survival within its materials.

De tentoonstelling vertrekt vanuit de gedachte dat een huis kan herinneren, maar niet op dezelfde manier als een mens. Het herinnert materieel. Tijd hoopt zich op in lagen behang, versleten vloerplanken, gewijzigde deuropeningen, herstelde balken, vergeten objecten en oppervlakken die steeds opnieuw zijn bedekt en blootgelegd. Deze sporen vormen geen eenduidig verhaal en verklaren ook niet de levens die hier ooit zijn geleefd. In plaats daarvan laten ze zien hoe een gebouw tijd opneemt en binnen zijn materialen het bewijs draagt van voortdurend gebruik, aanpassing en overleving.

Across more than four centuries, Garenmarkt 5 has continually adapted to new uses. It has served as a family home, a place of trade, a bakery, a driving school, and later as student housing. Each transformation settled into what came before rather than replacing it entirely. The ongoing renovation continues this process, uncovering some layers while inevitably concealing or removing others.

In de loop van meer dan vier eeuwen heeft Garenmarkt 5 zich steeds aangepast aan nieuwe functies. Het diende als familiehuis, handelsplek, bakkerij, rijschool en later als studentenhuisvesting. Elke verandering kwam boven op wat eraan voorafging, in plaats van het volledig te vervangen. De lopende renovatie zet dit proces voort: sommige lagen worden zichtbaar, terwijl andere onvermijdelijk worden verborgen of verwijderd.

Renovation makes this material memory unusually visible. Only when plaster is stripped away or walls are opened do earlier histories emerge. At Garenmarkt 5, layers of wallpaper remain embedded within the walls, Delft Blue tiles have been uncovered beneath later interventions, an Art Nouveau decorative border has reappeared on the staircase after decades beneath plaster, and objects found during construction persist as fragments rather than explanations. What survives is incomplete, yet these fragments demonstrate the resilience of the building itself: not because it has remained unchanged, but because it has continually endured through change.

Juist tijdens de renovatie wordt dit materiële geheugen uitzonderlijk zichtbaar. Pas wanneer pleister wordt weggehakt of muren worden geopend, komen eerdere geschiedenissen aan het licht. In Garenmarkt 5 bleven lagen behang in de muren achter, kwamen Delftsblauwe tegels tevoorschijn onder latere ingrepen, verscheen op de trap opnieuw een art-nouveau sierband na decennia onder pleister, en blijven tijdens de werkzaamheden gevonden objecten bestaan als fragmenten in plaats van verklaringen. Wat overblijft is onvolledig, maar juist deze fragmenten tonen de veerkracht van het gebouw zelf: niet omdat het onveranderd is gebleven, maar omdat het steeds opnieuw door verandering heen heeft standgehouden.

This understanding of resilience gives the exhibition its title. Door de molen gaan is the Dutch expression for enduring hardship or “going through the wringer,” while Door de Drie Molens also echoes the earliest known record of the house. Around 1600, its first known owner, Jan Willemsz Cramer, appears in the Leiden schutterij register with the annotation in de drie mollen. Although he most likely owned the property as a rental investment rather than living here himself, the exhibition adopts this historic notation as both a historical reference and a metaphor. Together, the idiom and the archival annotation speak to a building that has endured centuries of occupation, alteration, and renewal, continuing to hold the material traces of those transformations.

Aan dit begrip van veerkracht ontleent de tentoonstelling haar titel. Door de molen gaan is de Nederlandse uitdrukking voor ontbering doorstaan of “door de wringer gehaald worden”, terwijl Door de Drie Molens ook verwijst naar de vroegst bekende vermelding van het huis. Rond 1600 verschijnt de eerste bekende eigenaar, Jan Willemsz Cramer, in het Leidse schutterijregister met de aantekening in de drie mollen. Hoewel hij het pand waarschijnlijk als verhuurobject bezat en er niet zelf woonde, neemt de tentoonstelling deze historische vermelding op als zowel referentie als metafoor. Samen spreken de uitdrukking en de archiefaantekening over een gebouw dat eeuwen van bewoning, verandering en vernieuwing heeft doorstaan en nog altijd de materiële sporen van die transformaties draagt.

Rather than reconstructing the history of the house, Door de Drie Molens unfolds alongside it. The invited artists have been selected not for what they depict, but for how they work. Through processes of layering, casting, compression, repetition, fragmentation, transformation, and accumulation, their practices parallel the ways buildings themselves record time. The exhibition is therefore less a historical reconstruction than an encounter with a house in transition, where preservation and change coexist, and where memory continues to be formed through material itself.

In plaats van de geschiedenis van het huis te reconstrueren, ontvouwt Door de Drie Molens zich naast die geschiedenis. De uitgenodigde kunstenaars zijn niet geselecteerd op wat zij afbeelden, maar op hoe zij werken. Via processen van gelaagdheid, afgieten, compressie, herhaling, fragmentatie, transformatie en accumulatie sluiten hun praktijken aan bij de manier waarop architectuur tijd vastlegt. De tentoonstelling is daarmee minder een historische reconstructie dan een ontmoeting met een huis in overgang, waar behoud en verandering naast elkaar bestaan en waar geheugen zich blijft vormen via materie zelf.